Ապրիլի 22-ին, ժամը 15. 00. ՀԳՄ կլոր սրահում (Բաղրամյան 3) կկայանա Ջիվան Արիստակեսյանի (1906-1996 թթ..) «Այրվող հորիզոններով քայլողը» վեպ-հուշագրության շնորհանդեսը։
Ճակատագրի բերմամբ Ջիվան Արիստակեսյանը մշապես հայտնվել է քսներորդ դարում մեր ժողովրդի ճակատագրի կիզակետերում։ Նա հիշում է իրենց գյուղը, տունը, իրենց նիստուկացը… Այնուհետև ճակատագիրը նրան դարձրել է ցեղասպանությունից մազապուրծ որբ, քրդերի որդեգիր-կիսաստրուկ, Տրապիզոնում ամերիկյան որբանոցի սան, հունահայ գաղութի իրավազուրկ անդամ, որն ականատես է եղել ազգային կուսակցությունների կայամանը, հետո եղել է առաջին ներգաղթողների շարքերում, հետո բանվոր-ուսանող, ստալինյան բռնություններից ազատվելու նպատակով հեռավոր շրջան «փախած» դպրոցի տնօրեն։ Պատերազմի ժամանակ սկզբում եղել է Իրան մտած Խորհրդային զորամիավորումների սպա, ապա ուղարկվել է Թամանյան դիվիզիա։ Կերչի մոտ գերի է ընկել։ Հետո որպես «թնդանոթի միս»՝ հայտնվել է «շտրաֆբատում». գերության «մեղքերն» է քավել… Պատերազմից հետո մի կերպ փրկվել է ստալինյան բռնություններից, թեև բազմիցս հայտնվել է հուսահատության եզրին. «...գործ չէին տալիս, ես նախկին ռազմագերի էի, «հայրենիքի դավաճանի» պիտակը վրաս կպցրած էր։ Ստիված օրավարձով հունձ էի անում մի ադրբեջանցու համար, որ կարողանամ կնոջս ու երեխայիս կերակրեմ…»։ Բայց իրեն անընդհատ հետապնդող փորձությունները հանգիստ չեն տվել…
Նա տեսել է Հայաստանի երրորդ Հանրապետության ծննունդը։
Իր կյանքը օրագրելուց բացի, Ջիվան Արիստակեսյանը խնամքով հավաքել ու գրի է առել իր հարազատների ուիրեն հանդիպած ցեղասպանության ականատեսների պատմությունները…
Ջիվան պապիկի որդիները ուրախ կլինեն գտնել իրենց հոր՝ Դերջանի Խնզրի գյուղի տիրացու Գևորգի թոռՋիվանիկին երբևէ հանդիպած մարդկանց… Առավել ուրախ, եթե գտնվի Արիսակեսյանների (Ռստակների) մի նոր՝ իրենց դեռևս անհայտ մի շառավիղ…
գրքի pdf տարբերակը կարելի է բեռնել այստեղից http://ifolder.ru/6193439 , կամ իմ բլոգից http://mail.google.com/mail/?ui=1&ik=1bc576efa8&view=att&th=11959a56ea1824de&attid=0.1։Միակ բանը որ պարտադիր է՝ բեռնելուց առաջ բլոգում թողեք ձեր էլ. հասցեն։ Մոտ ապագայում գրքի այս տարբերակը կտեղադրվի ևս մի քանի կայքերում։ Այս մասին հայտարարությունը նույնպես կլինի այստեղ։
(հատված գրքից)
* * *
Արմենակը լուսանկարիչ էր և ամեն օր իր գործիքը դնում էր մեր եկեղեցու կողքին գտնվող փոքր պուրակի վերին անկյունի մոտ, միևնույն նստարանի կողքին: Ընդմիջմանը գնում էի նրա մոտ։ Մի անգամ, երբ ես ննջել էի նստարանին, լուսանկարել էր։ Երբ զարթնեցի տվեց ինձ: Ափսոս, հիմա այդ լուսանկարը չեմ գտնում:
Մի օր ես նրան պատմեցի իմ պատմությունը։ Ինքն էլ սկսեց իրենը պատմել։ «Գիշերը,- սկսեց Արմենակը,- Տեր-Զորի ավազուտներում բորենիներն են շրջում, ցերեկը՝ կիզող արևն է զենիթում… Ագռավ, ցին, հողմ ու ավազ: Մենք երեխաների մի խմբով, թաղված էինք կիտված ավազների տակ: Առավոտ արշալույսին, իրար քաշում հանում էինք ավազների տակից։ Ով մահացել էր, այդպես էլ մնում էր: Մենք գիտեինք, որ հայ ժողովրդին թուրքերը արմատապես բնաջնջում էին, բայց մենք արդեն արաբական անապատներում էինք: Եվ ուզում էինք ձայն տալ, գոռալ, ճանապարհ գտնել, և վախենում էինք։ «Հե՜յ, ո՞վ կա, ո՞վ կա»,- և կանչում էինք, և վախենում։ Բայց երևի ավելի շատ վն•ըստում էինք։ «Սո՜ւս, կլսեն,»- ասում էին ընկերներս։ «Ովքե՞ր»։ «Թուրքերը»։ «Բա ի՞նչ անենք, բա հայերը ո՞նց լսեն, բա մեր ժողովուրդը, մեր ծնողները... Հե՜յ, ո՞վ կա, լսեք մեզ, մենք չենք մահացել, կենդանի ենք»…
Մեկ էլ ձիավորների ձայն առանք։ Ո՞վ են, թո՞ւրք, արա՞բ, թե՞ քուրդ… Ուշադիր լսում էինք։ Հեռվից լսվում էին թուրքերի կանչերը. «Ոչ ոք կենդանի չի մնա, դուք գյավուրներ եք, «դինսզ էրմանի շեյթաններ»... Մենք նորից արագ-արագ թաղվում էինք ավազների տակ։ Մութն ընկնում էր թե չէ, քուրջ մուրջ էինք հավաքում, ավազը փոսեցնում, մեզ համար տեղ էինք սարքում: Մնացել էինք հինգ երեխա՝ իրար անծանոթ, իրարից մեծ ու փոքր:
Սովահար թափառում էինք դիակների մեջ: Ո՞ւր գնայինք, մարդիկ որտե՞ղ են ապրում՝ չգիտեինք... Երեխեքից մեկը ձայն տվեց. «Հրե՜ն, ուղտեր են գնում, ուրեմն մարդ կա այնտեղ»։ «Չէ,- ձայն տվեց մյուսը,- մարդ չեն, թուրք են»։ «Չէ, մարդ են, արաբ են»։ Թաքուն հետևեցինք նրանց: Նրանք նստեցին հացի ինչ-որ խորը ջրհորի մոտ: Համ ծարավ էինք, համ էլ սոված։
«Տղաներ,- ասի,- դուք հոս թաքնվեք, ես կերթամ, կմոտենամ, ինչ կըլլա՝ թող ըլլա»։ Ես •նացի։ Սոված շան նման սողում եմ դեպի անոնք: Ինձ տեսան: Մեկը վեր կացավ ու հրացանը դեպի ինձ պարզելով՝ կրակեց։ «Գյավուր էրմենի լակոտ է, դեռ չի սատկել»։ Մյուսը թե՝ «Էֆենդի, թող մնա, ինչո՞ւ սատկի, մեղք է, ես կերթամ, կբռնեմ, բերեմ... Մեզ տղա կըլլա, կբանի մեզ համար»։ Ես ոտքերումս ինչքան ուժ ունեի, զոռ տվի ու փախա, ծածկվեցի ամայի ավազուտի ալիքներում։ Վազեցի տղաների կողմը.
«Մեկ է, տղաք, ասոնց ետևից պիտի երթանք,- որոշեցինք մենք,- հոս մնալով կմեռնինք»։ Հասանք նրանց հաց կերած վայրը, մնացորդների փշրանքները լպստեցինք: Նոր ջուր չկարողացանք հանել, եղածից օգտվեցինք: Իրար ետևից, նրանց ճանապարհով շարժվեցինք: Պզտիկ Անուշիկը չէր կարողանում քայլել, լաց էր լինում.
- Մի երթաք, Արմենակ, մինակ ես ի՞նչ պիտի ըլլամ, ինձ էլ տարեք…
Ես վազեցի բռնեցի նրա թաթոն։ Ընկնում էր, չէր կարողանում քայլել... Սովահար էր, ծարավ, հոգնած… Վրան ոչինչ չուներ: Մենք էլ էինք մի չիթ կապել: Անուշ, Անուշ... Ի՞նչ անեի…
- Վեր ել Անուշ ջան, վեր, երթանք ուղտերի ետևեն: Հոս ավազ է, հոս մնալով կմեռնենք:
- Անուշը թող մնա հոս, մենք երթանք, բնակավայր գտնենք, ու գանք իր ետևեն։
Այս միտքն ասողի անունը մոռացել եմ: Անուշը լսեց և ուշաթափ եղավ: Մենք ուշքի բերինք, մի երկու քուրջ գցեցինք վրան, ծածկեցինք: Կիսաուշ էր, չիմացավ, որ իրեն թողինք, գնացինք:
Ուղտապանները գիշերն անապատից դուրս եկան: Մենք ուրիշ քոչվորներ էլ տեսանք, բայց վախեցանք մոտենալ: Գտանք նրանց կերակրի մնացորդները։ Լակափոսերի մեջ ջրանման հեղուկ էր մնացել, խմեցինք, անգամ խոնավությունն էլ լիզեցինք: Հիմա էլ սկսանք ասոնց հետևել»:
- Բա Անուշիկն ի՞նչ եղավ,- հարցրի ես անհամբերությամբ։ Նա նայեց ինձ ծանրացած հայացքով ու շարունակեց կիսատ թողած պատմությունը. «Երկու ընկերով վազեցինք ետ։ Մյուսները չեկան։ Բայց ճամփին հողմը բռնեց։ Մենք մտանք ամրակոճղ խոտերի տակ, ծածկվեցինք ու քնեցինք: Առավոտ ման եկանք… Անո՜ւշ, Անո՜ւշ, Անուշի՜կ… Հա ձայն էինք տալիս, բայց ի պատասխան միայն գայլ ու բորենին էին ոռնում՝ իրենց հա•եցած երախների ժանիքները լիզելով... Ա՜խ Անո՜ւշ, Անո՜ւշ... Մինչև հիմա էլ երազումս նրան եմ կանչում... Անուշը հրեշտակ էր, Անուշի հո•ին հանգիստ է, ինձի հանգիստ չկա։ Ետ գալիս ընկերս էլ մեռավ, մնաց Անուշիկի հետ՝ անապատում։ Ես ետ եկա, միացա մերոնց։ Ընթրում էինք քաղաքի աղբակույտերում, որ մարդիկ մեզ չնկատեն… Հենց որ երեկոն իջնում էր, մենք սողում էինք դուրս և արշավում աղբերի վրա: Ամենից հարմարը «կլեպներն» ու ոսկորներն էին։ Այստեղ էլ անտեր, թափառական շներն էին մեր բաժինները խլում։ Մեզ համար գույնգույն շորեր ճարեցինք, կարկատեցինք, հագանք: Մենք անապատային նոր տեսակի կենդանիներ էինք: Առավոտ վաղ, կուշտ կերած փախչում, մտնում էինք մեր անապատային որջերի մեջ, նույնիեկ երգեր էինք մռմռում: Բորենիները մեզ չէին կարող մոտենալ, կխեղդեինք դրանց, արդեն ահ ու սարսափ չունեինք, միայն մարդուց էինք վախենում:
Մի օր էլ մեզնից մեկը բռնվեց։ Ուզում էր մտնել, մոտիկ տանից ջուր փախցնել: Չէ, չթակեցին… Հարցրել էին՝ ովքե՞ր եք։ Ասել է՝ հայ ենք։ Նրանք էլ, թե՝ թուրք չկա, եկեք, ձեզ հավաքում են… Նա եկավ, պոռաց, թե՝ տղաք, ալ մեզ բան չեն ընելու, եկեք, թուրքը չքվել է, հայն է հոս, կենդանի հայ կա… Այդ ժամանակ մենք ուշադիր չէինք մեր խմբի սեռային կազմի հանդեպ, երբ գրանցման հասանք, նոր իմացանք, որ մեր ութ հոգուց երեքը աղջիկ են եղել»:
![[info]](http://p-stat.livejournal.com/img/userinfo.gif){kind=small}
![[info]](http://p-stat.livejournal.com/img/community.gif){kind=small}
